भागवत

*लोकसत्ता :: एकात्मयोग २६२. जन्म-मरण :: १५ जानेवारी २०२०* अज्ञानभ्रमापायी आपल्या मनाचा स्वाभाविक ओढा हा स्वार्थपूर्तीकडे म्हणजेच अशुभ वासनांच्या प्रवाहाकडेच वाहता असतो. वासना म्हणजेच इच्छा अथवा कामना. या शुभ आणि अशुभ अशा दोन प्रकारच्या असतात. जगाचं वा इतर कुणाचंही बरं-वाईट काहीही होवो, देहसुखाला अनुकूल असं जे जे आहे ते मला मिळालंच पाहिजे, प्रसंगी कुणावरही अन्याय झाला तरी चालेल, या प्रकारच्या सर्व इच्छा वा कामना या अशुभ वासनेत मोडतात. तर आत्महिताकडे जाण्यास प्रवृत्त करणाऱ्या सर्व कामना, इच्छा, वासना या शुभच असतात. आता ‘रामगीते’त म्हटल्याप्रमाणे माणसाचं मन या प्रकारच्या शुभ अथवा अशुभ वासनांनी नेहमीच भारलेलं असतं. म्हणजे त्याच्या मनात एकतर आत्महिताची प्रामाणिक इच्छा उमलत असते नाहीतर कसंही करून स्वार्थ साधण्याची वासना उसळत असते. शुभ कामनांनी त्याचं मन सकारात्मक, कल्याणप्रद विचारांनी भारलं असतं. अशुभ कामनांनी त्याचं मन नकारात्मक आणि अकल्याणकारी विचारांनी भरत असतं. शुभ कामनांनी अंतकरण शांत, प्रसन्न आणि समाधानी असतं. अशुभ कामनांनी ते अस्थिर, अशांत आणि असमाधानी असतं. अज्ञानभ्रमापायी आपल्या मनाचा स्वाभाविक ओढा हा स्वार्थपूर्तीकडे म्हणजेच अशुभ वासनांच्या प्रवाहाकडेच वाहता असतो. अशुभ वासनांकडे मनाची असलेली ही खेच शुभ वासनांकडे वळवणं, हाच खरा पुरुषार्थ आहे आणि तो प्रयत्नपूर्वक साध्य केलाच पाहिजे, असं प्रभूंनी ‘रामगीते’त सांगितलं आहे. तसंच मनुष्याच्या मनाचं वैशिष्टय़ असं की, ते एकतर शुभ विचारांत राहतं, नाहीतर अशुभ विचारांत राहतं. अशुभ विचारांची पकड सुटली, तर ते शुभ विचारांकडेच वळतं आणि शुभ विचारांचं बोट सुटलं, तर ते अशुभ विचारांच्या कह्य़ात सापडतं. त्यामुळे एकनाथ महाराजांना जो ‘त्याग’ अभिप्रेत आहे तो प्राथमिक पातळीवर अशुभ वासनांचाच आहे. हा त्याग मानसिक पातळीवरचाच आहे. या त्यागाचा विचार सहजासहजी स्थिरावतो का हो? तर, नाही. जो प्रापंचिक आसक्तीतून मनानं सुटला आहे आणि विटला आहे, त्याच्याच मनाला हा विचार शिवतो. एकनाथ महाराज ‘एकनाथी भागवता’च्या सातव्या अध्यायात सांगतात, ‘‘जो कंटाळला जन्मगर्भासी। मरमरों उबगला मरणासी। आधी लागली मानसीं। जन्ममरणासी नासावया॥२२०॥’’ जन्म-मरणाचा ज्याला उबग आला आहे आणि जन्म-मरणाच्या या साखळीचाच नाश व्हावा, अशी तीव्र इच्छा ज्याच्या मनात उसळत आहे, त्याच्याच मनात हा विचार सुरू होतो. आता खरं पाहता, जन्म-मरणाचा उबग कुणाला कसा काय येईल, असा प्रश्न आपल्या मनात येईल. कारण एखाद्या गोष्टीचा उबग यायला त्या गोष्टीचा अनुभव आणि पक्की स्मृतीही असावी लागते. एखादा म्हणतो ना की, ‘पत्ते खेळून खेळून कंटाळा आला!’ तेव्हा बरेच वेळा पत्ते खेळल्याचा अनुभव स्मृतीत जमा असतो. तसा जन्म-मरणाचा कंटाळा यायला आधीचे जन्म आणि मृत्यू आठवायला तर हवेत ना? मग इथं ‘जन्म-मरणा’ची आणखी एक छटा लक्षात घेण्यासारखी आहे. हा जन्म आहे अनंत भौतिक इच्छांचा आणि मृत्यूही आहे याच अनंत भौतिक इच्छांचा! मनात इच्छा निर्माण होताच, त्या इच्छेच्या योग्यायोग्यतेचा विचारही न करता मन देहेंद्रियांना त्या इच्छेच्या पूर्तीत जुंपते. इच्छापूर्तीच्या लालसेनं देह-मनाची फरपट होते. मात्र ती इच्छा अपूर्त राहून मरते. पण तोवर दुसऱ्या इच्छेचा मनात जन्म झाला असतो. अनंत इच्छांच्या या जन्म-मरणात होरपळत असलेल्या माणसाला उबग येऊ शकतो! - चैतन्य प्रेम

+2 प्रतिक्रिया 0 कॉमेंट्स • 0 शेयर

*लोकसत्ता :: एकात्मयोग २६१. नश्वरातील ईश्वर - २ :: १४ जानेवारी २०२०* एकनाथ महाराज सांगतात की, आपलं हित कशात आहे आणि अहित कशात आहे, हे पशुपक्ष्यांनाही माहीत असतं. आता निवारा शोधणं वा तयार करणं, देहपोषणासाठीचं अन्न वा भक्ष शोधणं, देहरक्षण करणं; याबाबतचं ज्ञान अगदी मुंगीपासून ते वाघ-सिंह, हत्तीपर्यंत तसंच लहानशा चिमणीपासून ते गिधाडापर्यंतच्या प्राणीसृष्टीत उपजतच असतं. पशुपक्ष्यांचं हित/अहिताचं ज्ञान हे जीवितापुरतं मर्यादित का असेना, पण त्यांच्यातील हे ज्ञानाचं अस्तित्व नाकारता येत नाही. मग हेच ज्ञान माणसाच्या ठिकाणी का असणार नाही? निश्चित आहेच. एकनाथ महाराज सातव्या अध्यायात सांगतात, ‘‘पश्वादि योनींच्या ठायीं । हिताहितज्ञान असे पाहीं । मा पुरुषाच्या पुरुषदेहीं । ज्ञान पाहीं स्फुरद्रूप ॥२१७॥’’ आता आपलं हित कशात आहे आणि अहित कशात आहे, याचं ज्ञान माणसाला कसं असतं, हे उलगडताना एकनाथ महाराज म्हणतात, ‘‘जें कर्म करितों मी देहीं । तेणें तरेन कीं नाहीं । हें ज्याचे त्याचे ठायीं । स्फुरद्रूप पाहीं कळतसे ॥२१८॥’’ माणसाला त्याच्या आचरणातील गुण-दोषांची पक्की जाणीव असतेच. म्हणजेच, तो जे कर्म करीत आहे ते योग्य आहे की नाही, हे त्याला मनोमन उमजत असतं. माणसाला तारणारं आणि बुडविणारं दोन्ही भगवंतानं दिलं आहेच; पण नेमकं काय तारणारं आहे आणि काय बुडविणारं आहे, याची समजही दिली आहे! आता हे तरून जाणं आहे भवसागरातून आणि बुडणंही आहे भवसागरातलंच! आणि मागेच म्हटल्याप्रमाणे, अनंत भावना, कामना, वासनांनी व्याप्त अंत:करण हाच तो अथांग भवसागर आहे! माणूस जर सदसद्विवेकबुद्धीला जागून वागला, तर तो तरून जाईल. जर मोहासक्तीनं भारलेल्या देहबुद्धीनुसार वागला, तर बुडून जाईल. माणसाच्या अंत:करणात कोणत्या विचारांची, कल्पनांची, भावनांची, वासना अर्थात कामनांची आवर्तनं अधिकाधिक होतात तशी त्याची वृत्ती आणि आचरणाची रीत बनत जाते. एकनाथ महाराज म्हणतात, ‘‘सांडूनि अशुभ वासना। जो न करी विषयकल्पना। तो आपुला गुरु आपण जाणा। नरकयातना चुकविली ॥२१९॥’’ म्हणजे अशुभ वासना आणि विषय कल्पना जो त्यागतो तो स्वत:च स्वत:चा गुरू असतो आणि तोच नरकयातना चुकवतो. नश्वर जिवातील ईश्वरी तत्त्व म्हणजे सत्याशी एकरूप असलेली सदसद्विवेकबुद्धीच! तिच्या प्रकाशात जो जगू लागतो तोच अशुभ वासना आणि वृथा कल्पनांना त्यागू शकतो. आता इथं हा ‘त्याग’ म्हणजे नेमका काय, ते माणसाच्या आवाक्यात खरंच आहे का आणि नसेल, तर पुढचा मार्ग काय; या प्रश्नांचा थोडा विचार करू. ‘श्रीमद्रामगीते’त प्रभुराम हनुमंताला सांगतात की, माणसाच्या अंतरंगात शुभ आणि अशुभ मार्गानं वासनेची नदी वाहत आहे. या नदीचा प्रवाह शुभ मार्गाकडे वळविण्याचा पुरुषार्थ माणसानं केलाच पाहिजे. कारण या मनाचा स्वभावच असा आहे की ते अशुभ वासनेतून हटविल्याशिवाय शुभ मार्गाकडे वळतच नाही आणि जर ते शुभ वासना गमावून बसलं, तर अशुभ वासनेच्या खाईत कोसळून स्थिरावल्याशिवाय राहात नाही! त्यामुळे चित्तरूपी बालकाला आंजारून-गोंजारून प्रयत्नपूर्वक शुभ वासनेच्या प्रवाहातच गुंफलं पाहिजे. आता आपल्या मनात येईल, की वासना ती वासनाच. तिच्यात शुभ-अशुभ काय असणार? प्रत्यक्षात वासना म्हणजे कामना, इच्छा. आता मग प्रश्न असा की शुभ कामना म्हणजे तरी नेमक्या कोणत्या?  - चैतन्य प्रेम

+2 प्रतिक्रिया 0 कॉमेंट्स • 0 शेयर

*लोकसत्ता :: एकात्मयोग २६०. नश्वरातील ईश्वर - १ :: १३ जानेवारी २०१९* देह, परिस्थिती आणि जग हे सगळं काळाच्या अधीन, काळाच्या चौकटीत बद्ध असतं. जन्मापासून देह आपला सोबती असतो. या देहाशिवाय जगात वावरता येत नाही. सुख मिळविण्याची आणि दुख टाळण्याची धडपड करता येत नाही. त्यामुळे ‘देह’  हा आपला पहिला आणि मुख्य आधार असतो. या देहाला सर्वाधिक महत्त्व असतं. देहानं आपण जगात वावरतो खरं, पण हा देह परिस्थितीनं बांधला असतो. म्हणजे चांगल्या-वाईट परिस्थितीनुसार या देहाच्या वाटय़ाला सुख-दुखं येत असतात. अर्थात परिस्थितीवरही माझ्या जीवनातली अनुकूलता-प्रतिकूलता; म्हणजेच सुख-दुख अवलंबून असतं. त्यामुळे जीवनात देहाइतकंच परिस्थितीलाही महत्त्व असतं. या जगात जन्मापासून मृत्यूपर्यंत माझा अन्य माणसांशी अटळ संबंध येतो. या माणसांच्या वृत्तीवरही माझ्या जीवनातली सुख-दुखं अवलंबून असतात. त्यामुळे देह आणि परिस्थितीइतकंच माझ्या भोवतालच्या माणसांना महत्त्व असतं. देह, परिस्थिती आणि जग हे सगळं काळाच्या अधीन, काळाच्या चौकटीत बद्ध असतं. म्हणजेच आपल्या हाती जेवढा काळ आहे तेवढय़ात आपल्याला खरं आत्महित साधून घ्यायचं आहे! सर्वसामान्य माणूसही खरं तर तसंच मानत असतो. आयुष्याचे अखेरचे दिवस तरी आनंदात जावेत, हीच प्रत्येकाची मनोमन इच्छा नसते काय? आता हे दिवस आनंदात जाण्याची व्याख्या तरी काय? तर शरीर निरोगी राहावं, सुखच नव्हे, तर अखंड सुख मिळत राहावं, आवडत्या माणसांचा आधार टिकून राहावा, आर्थिक स्थिती चांगली असावी, हीच अपेक्षा असते ना? ‘भले दुखाचे दिवस येवोत, पण अंतकरणात समाधान अखंड राहू दे,’ असं कुणीच म्हणणार नाही. कारण सुख-समाधान हे बाह्य परिस्थितीतच आहे, अशी आपली पूर्ण खात्री असते. बरं माणसाला नुसतं सुख नको असतं, त्याला कायमचं सुख हवं असतं. आपल्याला आपल्या तरुण, सदासतेज शरीराची सवय असते. त्या शरीरावर जेव्हा प्रथम सुरकुती पडू लागते, तेव्हा मन अस्वस्थ होतंच ना? केस पांढरे होऊ लागतात, त्यानं वाईट वाटतंच ना? मग माणूस त्वचेवर सुरकुत्या न पडू देणारे उपाय शोधू लागतो, चेहरा आकर्षक राखणारी मलमं आणि लेप लावू लागतो, केस काळ्या रंगानं रंगवू लागतो. थोडक्यात, आपण नेहमीच तरुण दिसावं, भासावं, असं माणसाला तळमळीनं वाटत असतं. ही जी नित्याची, शाश्वताची, अखंड सुखाची ओढ आहे त्यामागचं कारण आपलं आत्मस्वरूप नित्य अखंड शाश्वत आणि परमानंदमय आहे, हेच आहे. पाण्यावाचून मासा तडफडतो, कारण पाण्यावाचून तो राहूच शकत नाही. तसा माणूस आनंदासाठी तडफडतो. आनंदावाचून तो राहूच शकत नाही. तो जवळ असूनही दुरावलेला परमानंद पुन्हा प्राप्त करून घेण्यासाठीचा अभ्यास म्हणजे साधना आहे. खरं तर या अभ्यासाची सुरुवात आपल्याला आपली सदसद्विवेकबुद्धीच सर्वप्रथम करून देत असते. एकनाथ महाराज म्हणतात, ‘‘पश्वादि योनींच्या ठायीं । हिताहितज्ञान असे पाहीं । मा पुरुषाच्या पुरुषदेहीं । ज्ञान पाहीं स्फुरद्रूप ॥२१७॥ जें कर्म करितों मी देहीं । तेणें तरेन कीं नाहीं । हें ज्याचे त्याचे ठायीं । स्फुरद्रूप पाहीं कळतसे ॥२१८॥’’ (अध्याय ७).म्हणजे आपलं भलं-बुरं कशात आहे, हे ज्ञान पशू-पक्ष्यांनाही असतं. तेच या मनुष्यदेहातही स्फुरत असतं. आपलं कोणतं कर्म तारक आहे, हे माणसालाही उमजत असतं.

+1 प्रतिक्रिया 0 कॉमेंट्स • 3 शेयर

*लोकसत्ता :: एकत्मयोग ९. संत लाडका, देव बोडका! :: ११ जानेवारी २०१९* भ्रम आणि मोहासक्तीतून निर्माण झालेला अशाश्वताचा जो पसारा आहे तो आवरण्याचं कार्य सद्गुरू करतात आणि म्हणून परमात्म्याचं त्यांच्यावर प्रेम आहे. सद्गुरूंच्या या विराट कार्याचं रहस्य आणि त्यामुळे परमात्म्याच्या त्यांच्यावरील प्रेमाचं रहस्य एकनाथ महाराजांनी एका अभंगात मनोज्ञपणे मांडलं आहे, असं गेल्यावेळी सांगितलं आणि तो अभंगही आपण वाचला. हा अभंग असा आहे : संत देवाचा लाडका। देव तेणें केला बोडका।। १।। अर्थ पाहतां सखोल असे। बोडका देव पंढरी वसे।। २।। संत लाडका देव बोडका। म्हणे जनार्दन लाडका एका।। ३।। सद्गुरू देवाचा लाडका आहे. का? तर त्यानं देवाला बोडकं केलं आहे! बोडकं म्हणजे डोईवरचा केशसंभार काढून टाकणं. अन् अशाश्वतात अडकून क्लेश भोगत असलेल्या जिवांच्या मनातला अशाश्वताच्या ओढीचा पसारा आवरून एकप्रकारे परमात्म्याच्या डोईवर हा क्लेशपसारा आवरण्याची जी जबाबदारी होती, तीच सद्गुरूंनी दूर केली आहे आणि म्हणून ते त्या भगवंताचे लाडके आहेत! आता ‘संत देवाचा लाडका, देव तेणें केला बोडका,’ ही ओळ नुसती वाचून कळणारी नाही आणि म्हणूनच एकनाथ महाराजही सांगतात की, ‘अर्थ पाहतां सखोल असे!’ फार खोल अर्थ आहे हो.. वर वर वाचून पाहू नका, वर वर वाचून हा सखोल अर्थ कळणार नाही.. आणि हा अर्थ किती खोल आहे, हे गेल्या भागापासून आपण पाहात आहोतच. मग हा जो ‘बोडका’ झालेला देव आहे तो आहे कुठे? तर तो पंढरीत आहे! कमरेवर हात ठेवून तो निश्चलपणे उभा आहे. कमरेवर हात ठेवणं म्हणजे काय? तर कर्तेपणा सोडून नुसतं कौतुकानं न्याहाळणं! एखाद्या कामावर देखरेख ठेवणारा माणूस कसा असतो? तसा जणू हा पंढरीराया आहे. अनंत जिवांना भ्रममोहाच्या ओझ्यातून मुक्त करण्याचं जे विराट कार्य अनंत काळापासून सद्गुरू अनंत रूपांद्वारे करीत आहेत, ते कार्य हा पंढरीराया मोठय़ा प्रेमादरानं न्याहाळत आहे! त्या पंढरीरायाची भक्तीपताका फडकावत अनेकानेक जनांना भक्तीपंथावर आणणारी संतांची मांदियाळीही पंढरीतच नांदते. पंढरीरायाच्या चरणांपाशी येणाऱ्या माणसाच्या अंतरंगातलं जे दु:खं आहे ते आपल्या बोधामृतानं निवळण्याचं कार्य हे संत करीत आहेत. आणि म्हणूनच पांडुरंग नामदेवांबरोबर त्याच्या बालपणापासून खेळले, पण तरीही नामदेवांना त्यांनी सद्गुरू विसोबा खेचरांकडेच जायला सांगितलं! नामदेवही तेव्हा म्हणाले होते की, ‘‘तुझं दर्शन व्हावं यासाठी सद्गुरू करतात आणि तुझं दर्शन तर मला होतच आहे. मग सद्गुरूची गरज काय?’’त्यावर विठोबा हसून म्हणाले होते की, ‘‘तू मला बालपणापासून पाहतोस खरं, पण जाणत नाहीस! ती जाणीव सद्गुरूंशिवाय शक्य नाही!’’ माउलीही सांगतात ना, ‘गुरूविण अनुभव कैसा कळे!’ आपल्याला पदोपदी अज्ञानजन्य दु:खाचा अनुभव येत असतो, पण तो अज्ञानानुभव तरी कळतो कुठे? जीवनातल्या अज्ञानाचा अनुभव सद्गुरू आधी आकळून देतात आणि मग त्या अज्ञानातून मुक्त होण्याची इच्छा निर्माण करतात. त्यामुळे हे सद्गुरूस्वरूप त्या परमात्म्याचंही लाडकं आहे आणि एकनाथ महाराज म्हणतात की, मलाही त्याचीच गोडी लागली आहे.

+1 प्रतिक्रिया 0 कॉमेंट्स • 2 शेयर