दासबोध।।

*श्रीराम समर्थ* *समर्थ रामदासस्वामी रचित दासबोधावरील श्री रविंद्र पाठक यांची निरूपणें.दशक १२-विवेक-वैराग्य,समास ८- काळरूपनिरूपण,निरूपण क्रमांक ४७२–भाग ४ मधील सार.* दासबोधातील बाराव्या दशकातील आठव्या समासामध्ये समर्थांनी काळाचे स्वरूप आपल्याला समजावून सांगितले त्यातून एक मुद्दा समर्थ आपल्या ह्रदयामध्ये ठसवण्याचा प्रयत्न करतात की जिवनामध्ये प्रत्येकाचे श्वास हे ठरलेले आहेत,एकदा गेलेला श्वास,क्षण हा परत येवू शकत नाही, त्यामुळे आम्हांला जिवनात जे ख-या क्षणाच्या आधारे प्राप्त करायचे आहे,या काळावर भगवंताच्या स्मरणाच्या आधाराने जी सोन्याची मोहर उमटवायचीआहे ती जिवनात राहूनच जाते.श्रीमहाराजांचे या तत्वज्ञानाचे प्रतिपादन करताना पूज्य बाबांनी एका निरूपणामध्ये सांगितलं होतं की प्रपंच हा होत असतो व परमार्थ हा करावा लागतो. समर्थांनी सांगितले प्रपंच करावा नेटका नेटका म्हणजे सुटसुटीत, जेवढा गरजेचा आहे तेवढा,उगीच अवास्तव पसरलेला नाही की ज्याच्यामुळे आम्ही आमच्या जिवनाचे ध्येय हरवून बसूत.या नेटाकेपणात जेवढ्या काही प्रपंचचाला लागणाऱ्या गोष्टी आहेत त्या अगदी अल्प काळात पूर्ण करून जास्तीत जास्त का हा भगवंताच्या स्मरणासाठी उपलब्ध करून देणे म्हणजे नेटकेपणा आहे. मनुष्याने त्याच्या जिवनामधल्या बालपण आणि तरूणपणाच्या काळात जिवनाला योग्य दिशा द्यायची ज्यामध्ये त्याचे योग्य शिक्षण,नोकरी-धंदा,योग्य पद्धतीने आयुष्य हे मध्यम टप्प्यावरती यायला सुरूवात होते तेव्हापासूनच आपल्या विचारांची दिशा परिपक्व ठेवली तर समर्थ म्हणतात...... *पदार्थी असावें उदास ! विवेक पाहावा सावकास !* *येणेंकरितां जगदीश ! अलभ्य लाभे !!१२.८.२९.!!* *जगदीशापरता लाभ नाही ! कार्याकारण सर्व कांहीं !* *संसार करित असतांनाही ! समाधान !!१२.८.३०.!!* प्रपंचमधल्या पदार्थरूपी वस्तूंविषयीच्या अपेक्षाच आम्हांला प्रपंचात बांधून ठेवत असतात,पदार्थाविषयीची आसक्ती हाच काळाचा अपव्यय करणारा मोठा दोष आमच्या जिवनात आहे.समर्थ म्हणतात की या प्रपंचात जे,जे काही कर्म करणे गरजेचे आहे ती कर्म तुम्ही यथासांग करा ते करत असतानाही तुम्हांला तुमच्या जिवनामध्ये समाधान टिकवता येवू शकते.संसारात कार्यकारणभावाच्या आधारे जगत असतानाही तुम्हांला जर या पदार्थाविषयी थोडीशी उदासीनता आणता आली तर खूप काळ भगवंताच्या स्मरणासाठी उपलब्ध होवू शकतो,प्रपंचचात राहत असतानाही हे सगळं करता येणे शक्य आहे.समर्थ म्हणतात ..... *मागा होते जनकादिक ! राज्य करितांहि अनेक !* *तैसेचि आता पुण्यश्लोक ! कित्येक असती !!१२.८.३१.!!* राजा जनक हा त्रेतायुगामध्ये झाला होता त्याने संपत्तीत राहत असतानाही त्याच्यामध्ये निर्लेपपण ठेवलं,तो कशानेही बांधला गेला नव्हता,असे अनेक राजा जनक या कलीयुगात देखील आहेत.म्हणजे प्रवृत्तीपर असतानाही निवृत्तीपर जीवन जगता येवू शकते हे केवळ त्रेतायुगातच नाही तर कलीयुगामध्येही असे अनेक पुण्यश्लोकी लोक आहेत. जिवनात आम्ही आंब्याची कोय आहोत का चिक्कुचे बी आहोत हा ज्याचा त्याने विचार करायचा, मग कदाचित जनकासारखी संपत्ती असेल किंवा एखादी चंद्रमोळी झोपडी असेल,आमच्या प्रपंच्यामधल्या अवस्थेत अंतरंगाची स्थिती काय आहे,या विषयत्यागाची स्थिती किती आहे हा विचार करण्याचा प्रश्न आहे.आणि ही निवृत्तीपर अवस्था प्रपंचात आम्हांला टिकवता आली तर समजावे की आम्ही आमच्या जिवनामध्ये हे सूत्र स्विकारले आहे की, प्रपंच हा होत असतो,परमार्थ हा करावा लागतो. या जन्ममृत्यूच्या चक्रातनं आम्हांला जर सुटायचे असेल तर प्रवृत्तीपर विचारधारेला आम्हांला सोडले पाहिजे.जिवनात अगदी उत्तुंग कर्म करत असतानाही निवृत्त्तीपर स्थिती जर आमच्या अंतरंगाची आम्ही ठेवू शकलो तर आम्ही काहीही प्राप्त करू शकत नाही.यासाठी समर्थ १७व्या शतकातले उदाहराण देऊन आपल्याला म्हणतात.... *हाट भरला संसाराचा ! नफा पाहावा देवाचा !* *तरीच या कष्टाचा ! परियाये होतो !!१२.८.३४.!!* आपण या प्रपंचरूपी असलेल्या व्यापारात हे सगळे काळाची गणिते त्यात किती क्षण आपले प्रवृत्तीपर गेले किती क्षण निवृत्तीपर गेले या सगळ्यांच्या बेरीज वजाबाकीमधून प्रवृत्तीपर आणलेल्या गोष्टींनी माझ्या जिवनात मला काय मिळवून दिले,निवृत्तीपर असलेल्या गोष्टींनी नेमकं मला काय मिळालं या सगळ्यांचे गणित आपण मांडावे आणि यातून शेवाटी जे राहाते ती एकच गोष्ट माझ्या जिवनात माझ्या बरोबर येणार आहे ती म्हणजे भगवंतरूपी नफा.मी या मनुष्यजन्मात येवून किती प्रमाणात भगवंतरूपी नफा कमवला. जिवनामध्ये मी प्रपंच किती छोटा मांडला का मोठा मांडला,किती पद्धतीने यश मिळवलं का अपयश मिळवलं या सर्व गोष्टी एका बाजूला आणि दुसऱ्या बाजूला या सगळ्यांपेक्षा मी भगवंत किती प्राप्त केला हा निकष जर मांडला आणि लक्षात आलं की आपण प्रपंच जरी बेताचा केला असला तरी भगवंतप्राप्ती केली तर आपण सर्वकाही मिळवलं आणि जिवनामध्ये केवळ एकावर अनेक शून्य मिळवत राहिलो तर जिवनामध्ये आपण काहीच मिळवलं नाही हा सगळा तोट्याचा व्यापार झाला असे समजावे. त्यामुळे समर्थ म्हणतात की जागे व्हा जे गेलेले क्षण आहेत, जो गेलेला काळ आहे तो काही भरून येणार नाही पण आत्तापासून जेवढे काही भगवंताने आपल्याला श्वास दिलेले आहेत त्या श्वासावर तळमळून त्याच्या स्मरणाला लागूयात. जानकी जीवन स्मरण जय जय राम लक्ष्मीकांत खडके 🙏

+1 प्रतिक्रिया 0 कॉमेंट्स • 0 शेयर

*श्रीराम समर्थ* *समर्थ रामदासस्वामी रचित दासबोधावरील श्री रविंद्र पाठक यांची निरूपणें.दशक १२-विवेक-वैराग्य,समास ८- काळरूपनिरूपण,निरूपण क्रमांक ४७१ – भाग ३ मधील सार.* दासबोधातील बाराव्या दशकातील आठव्या समासात या काळाच्या प्रत्येक क्षणावरती भगवंताच्या नामाची मोहर लावण्यासाठी आपल्या अंतरंगाची प्रवृत्ती कशी बदलावी, या काळाच्या दर क्षणाचं सोनं करायचं तर प्रत्येक क्षणाला प्रवृत्तीरूप न ठेवता परमार्थाकडे अर्थात निवृत्तीकडे वळवणे आवश्यक आहे अशा परमार्थातल्या प्रवृत्ती आणि निवृत्तीच्या दोन अंगाचे चिंतन समर्थ सांगताना म्हणतात..... *प्रवृत्ती चालें अधोमुखें ! निवृत्ती धावें ऊर्धमुखें !* *ऊर्धमुखें नाना सुखें ! विवेकी जाणती !!१२.८.१९.!!* प्रवृत्तीची दिशा ही नेहमी अधोगतीची आहे, आम्हांला जो सुखाचा प्रांत वाटतो ते या प्रवृत्तीपर केलेल्या कर्मातून मिळालेले हे क्षणिक सुख हे भगवंताच्या अत्यंत सुंदर सुखापासून दूर नेणारे आहे. परंतु ज्यांना काळाचा खरा अर्थ समजला आणि या संसाराच्या सुखांना केवळ प्रारब्धवश आपल्या जीवनात स्विकारले आणि आयुष्यात कर्म करत असतांनाही निवृत्तीची दिशा ज्याने ठेवली त्यांना खरं सुख म्हणजे काय आहे ते कळालं. आम्ही सुखाच्या भ्रमात, मायाजाळात फिरलो पण सुखाच्या मूळ स्वरूपाला कधी जाणू शकलो नाही. आम्ही सुख नामक वस्तू आशेवरती घेऊन या काळामध्ये जगलो पण संत हे दर क्षणाला परमानंदामध्ये राहिलेले आहेत. दिवसाला साधारण चोवीस तास आपल्याकडे आहेत पण आपली निद्रा, आपला प्रपंच, नोकरी-धंदा या सगळ्या गोष्टी जर बाजूला काढल्या तर दिवासातले जवळजवळ सोळा/सतरा तास तर सहज संपून जातात, त्यानंतर राहिलेल्या वेळात मुलाबाळांसोबत थोडी चर्चा, प्रपंचाविषयीचे खटाटोप हे सगळं करता, करता भगवंताच्या स्मरणासाठी किती वेळ आपल्याकडे शिल्लक राहतो निदान तेवढा वेळ तरी प्रत्येकाने भगवंतासाठी द्यावा असा सर्व संतांचा आर्जव आहे. गुरूदेव रानडे म्हणतात की ज्याचे साधन दिवसामध्ये सहा तासांच्या पुढं आहे तो प्रथम वर्गाचा विद्यार्थी, तीन ते सहा तासांच्या मधले विद्यार्थी हे दुसऱ्या वर्गातले आहेत आणि तिसऱ्या वर्गातले तीन तासांच्या खालचे आहेत यावरून आपण विचार करावा की आपली गणना कुठल्या वर्गात होते. अशी आपल्या जीवनात साधनेची अवस्था आहे. पूज्य बाबा एका प्रवाचनात म्हणाले की,गुरूदेव रानडेंनी सांगितल्याप्रमाणे आपण सर्व 3rd class या पदावरचे विद्यार्थी आहोत,परंतु एक करता येईल का दिवसात निदान एक माळ तरी श्रीमहाराजांचे अत्यंत मनापासून स्मरण करत, त्यांना आवडते म्हणून करू शकूत, एक माळ ती पण अवघड होत असेल तर आपण जेवण, फराळ जे काही खाणार असूत त्यावेळेला भगवंताचे स्मरण करू शकतो का? निदान झोपताना तरी राम म्हणू शकतो का? आणि यातील जर कुठलीच गोष्ट आपल्या जीवनात होत नसेल तर एक करावं आयुष्यात एकदा तरी तळमळून त्यांच्या चरणांवर जावून पडावं आणि म्हणावं की असा मी आहे या जन्मात मी आलो खरा पण या काळाचे गणित नीट समजू शकलेलो नाही, या जीवनात केवळ प्रकृतीवर जगत राहिलो आणि असा हा विवेकहीन माझा जन्म गेलेला आहे. श्रीमहाराज म्हणायचे की एवढे कष्ट करून तुम्ही माझ्या गोदंवल्याला येता परंतु रिकाम्या हाताने परत जाता हे बघुन माझं ह्रदय कळवळतं. म्हणजे मनुष्यजन्म प्राप्त होणं हे आधीच दुरापास्त आहे त्यात चांगले संस्कार त्यामध्येही असे ब्रह्मचैतन्य महाराजांसारखे सद्गुरू जीवनात मिळणे त्यांचे नाम मिळणे म्हणजे एवढे कष्ट करून गोदंवल्यात येण्यासारखे आहे. आणि एवढं सगळं करून रिकाम्या हाताने परत जातो म्हणजे त्यांना जसे अभिप्रेत आहे जीवनाचे खरे कल्याण करणारे साधन आमच्या हातून काही घडून येत नाही म्हणून श्रीमहाराज म्हणायचे की माझं ह्दय कळवळतं. *बरें आमचें काये गेलें ! जें केलें तें फळास आलें !* *पेरिलें तें उगवलें ! भोगिती आतां !!१२.८.२५.!!* समर्थ म्हणतात की आम्ही तुला सांगायचे काम केले, या मनुष्यजन्मात प्रत्येक क्षणावर त्याच्या स्मरणाची मोहर उमटव हा आमचा आर्जव आहे. तू स्वतःच विचार कर की किती क्षण प्रवृत्तीपर जातात आणि यामध्ये जे प्रवृत्तीपर क्षण गेले ते वाया गेले आणि हे समजत असूनही तू तुझ्या विचारांची दिशा बदलत नाहीस. या मनुष्यजन्माचे प्रयोजन तू समजून घेऊ शकत नाहीस आता आम्ही कशा पद्धतीने सांगावे. समर्थ कळवळून सांगतात...... *पुढेंहि करी तो पावे ! भक्तियोगें भगवंत फावे !* *देवा भक्त मिळतां दुणावें ! समाधान !!१२.८.२६.!!* जीवनामध्ये पैसा-अडका, मानमरातब किती कमवला, प्रपंच किती उत्कृष्ट केला, समाजात किती प्रतिष्ठा मिळवली हे सगळं ठीक आहे ते तर करतच रहा परंतु यातील सर्व मिळवले पण भगवंताची प्राप्ती, भगवंताची भक्ती, भगवंताची तद्रूपता प्राप्त केली नाही तर जीवनामध्ये समाधान तुम्हांला मिळू शकत नाही. समर्थ पुढं म्हणतात..... *येथील येथें अवगघेंचि राहातें ! ऐसें प्रत्ययास येतें !* *कोण काये घेऊन जातें ! सांगाना कां !!१२.८.२८.!!* या जगात जे,जे काही तुम्ही इथं मिळवलं ते इथंच राहणार आहे आणि आपण रिकाम्या हाताने परत जातोय याच्यातले बरोबर काहीच येत नाही. एक गोष्ट मात्र जीवना नंतरही तुमच्या बरोबर राहील ती म्हणजे तुम्ही केलेली या जन्मामध्ये काळाच्या सत्तेमध्ये असताना केलेली भगवंताची भक्ती, त्याचे स्मरण. श्रीमहाराजांच्या भाषेत सांगायचे झाले तर यमाचीया हाती घडे यातायाती, जिवाचा सांगाती कोणी नाही ही केवळ यातायात आहे. हा सगळा प्रपंच आणि त्यामध्ये आम्ही धावत असणारे त्यातील सर्वजण त्यामुळे खरी जीवनामध्ये प्रत्येक क्षणावर सोन्याची मोहर उमटवणे याचे नाव भगवंताचे नाम आहे. अशा या भगवंताच्या नामाच्या साध्या सोप्या उपाधीरहित साधनाला संतांनी आपल्याला दिलं ज्याच्यामुळं जागृती, स्वप्न आणी सुषुप्ती या तिन्हीही अवस्था या तिन्हीही काळामध्ये आपल्याला साधनेचे वेगळे कष्ट घ्यावे लागणार नाहीत ज्या अवस्थेत जिथं असाल तिथून या भगवंताची भक्ती तुम्हांला करता येवू शकेल असे हे अत्यंतिक सुंदर, जीवनामध्ये मांगल्य असे सुंदरप्रभा देणारे आणि अज्ञानाचा अंधःकार दूर करून आनंदाची सुप्रभात देणारे खरं काही असेल तर हे भगवंताचे नाम आहे. अशा हरिचे नाम आपण आनंदाने घ्यावं आणि आपल्या जीवनातला काळ खऱ्या अर्थाने सार्थकी करावा हाच श्रीसमर्थांचा या काळरूपातला आर्जव आहे. जानकी जीवन स्मरण जय जय राम लक्ष्मीकांत खडके 🙏

+10 प्रतिक्रिया 0 कॉमेंट्स • 11 शेयर

*श्रीराम समर्थ* *समर्थ रामदासस्वामी रचित दासबोधावरील श्री रविंद्र पाठक यांची निरूपणें.दशक १२-विवेक-वैराग्य,समास ८, काळरूपनिरूपण,निरूपण क्रमांक ४६९ – भाग १ मधील सार.* श्रीमद् दासबोध या ग्रंथामधील बारावा दशक ज्याला समर्थांनी विवेकवैराग्य असे नाव दिलेले आहे त्यामधील हा काळरूप निरूपणाचा आठवा समास यामध्ये समर्थांनी जणूकाही काळाची वंदनाच करून त्याचे स्वरूप आणि या मूळमायेपर्यंतचा जाण्याचा मार्ग भक्तीमार्गाच्या आधाराने आपल्याला सांगितला आहे. समर्थ म्हणतात ..... *मूळमाया जगदेश्वर ! पुढें अष्टधेचा विस्तार !* *सृष्टीक्रमें आकार ! आकारला !!१२.८.१.!!* *हें अवघेंच नस्तां निर्मळ ! जैसें गगन अंतराळ !* *निराकारीं काळवेळ ! कांहींच नाहीं !!१२.८.२.!!* समर्थ सृष्टीउत्पत्तीचे रहस्य वेगवेगळ्या मार्गाने, वेगवेगळ्या दृष्टीकोनातून आपल्याला सांगत आहेत की, निर्गुण-निराकार परब्रह्म हे एकच एक सर्वत्र व्यापून उरलेले आहे त्यात या सृष्टी उत्पत्तीची कल्पना तयार झाली आणि ज्याक्षणी ही सृष्टी उत्पत्तीची संकल्पना निर्माण झाली त्यासरशी काळाची गणती देखील सुरू झाली. या निर्गुण-निराकार-निश्चळ असलेल्या परमात्म्यामध्ये काळ नामक संकल्पनेला कुठलेही स्थान नाही त्यामुळे काळाचा जन्म संकल्पामध्ये होतो. भगवंताने एकोऽहम् बहुस्याम हा संकल्प केला आणि स्वतःच्याच रूपाला या दृश्यामध्ये वेगवेगळ्या पद्धतीने विखरून टाकले. या संकल्पाबरोबरच काळाचा देखील उदय झाला हा काळ ज्यावेळी नव्हता त्यावेळेला केवळ निर्गुण-निराकार गगन असं अंतराळ होतं तिथं काळ नावाचा कुठलाही प्रकार नव्हता आणि मग या काळाच्या आधारे परब्रह्मात वेगवेगळ्या उपाधींचा विस्तार झाला या प्रत्येक उपाधीला काळरूपाची उपाधी बांधून टाकू लागली, अशा पद्धतीने ही उपाधी अर्थातच माया जणूकाही एका सद्वस्तूवर एखाद्या पांघरूणासारखी पडलेली आहे. या मायेचे विश्लेषण करताना समर्थ एक रूपक आपल्यासमोर ठेवतात...... *येक चंचळ येक निश्चळ ! यावेगळा कोठें काळ !* *चंचळ आहे तावत्काळ ! काळ म्हणावें !!१२.८.४.!!* एक निश्चळ ब्रह्म ज्याच्यामध्ये काळ ही संकल्पना उदयास आलेली नाही आणि एक दुसरी जी चंचळ माया जी काळाच्या आधीन आहे असे हे काळाच्या आधीन असलेले चंचळ रूप याला जर आपण अवकाश हा शब्द कुठून निर्माण झाला याचा जर विचार करू लागलो तर आपल्याला या मायेच्या उदरात तो सापडतो. या सृष्टीउत्पत्तीमध्ये प्रथमतः या निर्गुण-निराकार ब्रह्मस्वरूपात ही मूळमाया निर्माण झाली ही मूळमाया जणूकाही एका संतानाच्या रूपाने प्रसवली, या मूळमायेची तीन लेकरं म्हणजे सत्व, रज, तम आणि त्यांच्या आधारे निर्माण झालेली ही अष्टधा प्रकृती. या सर्वांच्या एकत्र झालेल्या गोपाळकाल्यातून ही पंचमहाभौतिक सृष्टी साकारली. त्यातील सर्वात प्रथम तत्व हे आकाश आहे, आकाश या शब्दाला समानार्थी शब्द अवकाश आहे आणि अवकाश याचा खरा अर्थ आहे काळ. आपण म्हणतो ना की एखादी गोष्ट व्हायला अजून अवकाश आहे म्हणजे त्याला आपण काळाचीच मोजदाद देतो. म्हणजे आकाशाची उत्पत्ती या निर्गुण-निराकार ब्रह्मस्वरूपामध्ये झाली त्यासरशी या काळाची देखील मोजमाप करण्याची पद्धत झालेली आहे. *आकाश म्हणिजे अवकाश ! अवकाश बोलिजे विलंबास !* *त्या विलंबरूप काळास!जाणोनि घ्यावें!!१२.८.५.!!* असा हा आकाशाला समानार्थी असलेला अवकाशरूपी काळ जो संपूर्ण ब्रह्मांडाला व्यापून उरलेला आहे. काळाची गणिते बदलली जातात, शंभर वर्षे आयुष्य असलेल्या या कमाल मर्यादेच्या मनुष्याला काळ ही संकल्पना विशेष पद्धतीने आकलन होवू शकत नाही. काळाचे मोजमाप आम्ही कसे करतो, समर्थ म्हणतात..... *पळ घटिका प्रहर दिवस ! अहोरात्र पक्ष मास !* *शड्मास वरि युगास ! ठाव जाला !!१२.८.७.!!* पळ, घटक, दिवस, प्रहर, अहोरात्र, पक्षपंधरवडा, मास, महिना, सहा महिने अशा पद्धतीने आपण काळाची गणना करीत असतो. हे ब्रह्मांड जेवढं काही साकार झालंय त्या प्रत्येकाची मोजदाद काळाच्या आधीन आहे, ज्याप्रमाणे काळाचा उद्गमबिंदू भगवंताच्या संत्यसंकल्पामध्ये आहे त्याचप्रमाणे काळाचा लय देखील सत्यसंकल्पाच्या ऱ्हासाबरोबर होऊ शकतो. या सृष्टीचे चार युगे म्हणजे सत्ययुग, त्रेतायुग, द्वापारयुग आणि आता हा कलीयुगाचा काळ अशा या चार युगांच्या आधारे सृष्टीचा क्रमविकास चालू आहे, ही चार युगे मिळून एक कल्प तयार होतो त्यांची गणना ४३लक्ष२०हजार वर्ष एवढी होते, तेव्हा एक कल्प संपतो, हा कल्प संपताच हे दृश्यजग जिथं असेल तसं शून्यवत होऊन स्थिरावून या कल्पांताच्या आधारे नाहीसे होते, आणि मग एक खूप मोठा काळ जितक्या वेळ हे दृश्यजग प्रगट झालं होतं तितक्याच वेळेचा अवकाश, विलंब या सृष्टीउत्पत्तीला पुन्हा मोजमाप करू लागते, अशा दृष्टीने या जगात जे,जे काही म्हणून साकार झालेले आहे ते सर्वकाही काळाच्या आधीन आहे. या काळाच्या आधीन असलेली सृष्टी उत्पत्ती, स्थिती आणि लय अशादृष्टीने चालत असते, या काळाला प्रारब्ध नावाची संज्ञा देखील सोडलेली आहे. योग्य टप्प्यावर त्या प्रत्येक प्रारब्धाचे फळ प्रत्येकाला भोगावे लागते. सामान्य मनुष्याच्या आयुष्यात काळाची अवस्था भूतकाळाविषयी नेहमी पश्चात्तापाच्या भावनेत असते. एखादा मनुष्य हा वर्तमानकाळात कधीही न राहता जिवनात एकतर भूतकाळ किंवा भविष्यकाळ यांच्या हिंदोळ्यावरतीच जणूकाही खेळत असतो.प्रत्येकाला वाटते की आपला भविष्यकाळ आपल्याला कळावा अशा दृष्टीने तो काळाचे मंथनच जणूकाही या ज्योतिषविद्येच्या आधारे करत असतो. परमार्थामध्ये भूतकाळ आणि भविष्यकाळ या दोन संकल्पनांना अव्हेरून जो वर्तमानकाळात जगतो तोच जीव या काळामध्ये असूनही काळाच्या पलिकडे जाऊ शकतो. आणि त्यासाठी त्याला सदैव या त्रिगुणांच्या सामर्थ्याचा मुकाबला करावा लागतो मनुष्याचे मन स्थिर न राहण्याचे कारण देखील या काळाच्या गर्भात लपलेले हे सत्व, रज, तमोगुणच आहेत. अशा या त्रिगुणांमध्ये कालवलेले या संपूर्ण सृष्टीचे स्वरूप जे सर्वकाही काळाच्या आधीन आहेत. म्हणून समर्थ म्हणतात...... *मिश्रित त्रिगुण निवडेना ! तेणें आद्यंत सृष्टीरचना !* *कोण थोर कोण साना ! कैसे म्हणावा !!१२.८.१०.!!* अशा या काळासाठी आपल्याला त्याचे गुण नीट समजून घेतले पाहिजेत अन्यथा अज्ञानापायी आम्ही या काळाच्या आधीन राहून आयुष्य जगूत आणि एके दिवशी सगळं इथेच टाकून काळाच्या पडद्याआड कुठंतरी लोपून जाऊत. म्हणून समर्थ आपल्याला आर्जव करतात की या काळरूपी सृष्टीला तुम्ही समजून घ्या जे खऱ्या अर्थाने मायेचे स्वरूप आहे त्याला नीट जाणून घ्या, या काळाच्या पलिकडे जाण्यासाठी, काळातीत होण्यासाठी प्रथमतः या काळ स्वरूपाला समजून घ्या आणि ते जर नीट समजून घेतले तर आपली अवस्था कशी होईल हे सांगताना समर्थ म्हणतात..... *असो हीं जाणत्याचीं कामें ! नेणता उगाच गुंते भ्रमें !* *प्रत्यये जाणजाणों वर्में!ठाईं पाडावीं !!१२.८.११.!!* अशा दृष्टीने या काळाची गुंतागुंत आपण स्वतः अनुभवाने जाणून स्वतःच्या अंतःकरणामध्ये ती सोडवावी अशाने खरं जाणतेपण आपल्याला कळू शकेल, अशानेच परमार्थामध्ये या मूळमायेच्या उद्गमबिंदूपर्यन्त जाण्याचे सद्भाग्य आपल्याला प्राप्त होवू शकेल. अशा या काळाची विस्तृत चर्चा समर्थांनी या समासात केली आहे. जानकी जीवन स्मरण जय जय राम लक्ष्मीकांत खडके 🙏

+2 प्रतिक्रिया 0 कॉमेंट्स • 3 शेयर

*श्रीराम समर्थ* *समर्थ रामदासस्वामी रचित दासबोधावरील श्री रचित दासबोधावरील श्री रविंद्र पाठक यांची निरूपणें.दशक १२-विवेक-वैराग्य,समास ७- विषयत्याग, निरूपण क्रमांक ४६७ – भाग ३ मधील सार.* दासबोधातील बाराव्या दशकातील सातव्या समासात समर्थ वक्त्याने विचारलेल्या मुख्य प्रश्नाचे उत्तर देतात की, विषयत्याग ही बाह्यांगाची अवस्था नसून ती अंतरंगाची प्रवृत्ती आहे. आपल्या चित्तामध्ये या दृश्यजगाची किती आसक्ती भरलेली आहे यावर आपल्या विषयत्यागाचे प्रमाण ठरलेले आहे. आम्ही बाह्यांगाने कदाचित विषयत्यागाची भूमिका ठेवूत परंतु अंतरंगाची अवस्था ही भगवंताला अतिशय आवडणारी अवस्था आहे. श्रीमहाराज याचे समर्पक उत्तर देताना म्हणायचे की, प्रपंचातली आसक्ती काढली की तोच प्रपंच हा परमार्थ होतो आणि परमार्थामध्ये आसक्ती कालवली की तोच परमार्थ हा प्रपंच होऊन जातो. सगळं गणित आपल्या प्रवृत्तीचे, आपल्या आसक्तीचे आहे, आपण त्यात किती लडबडलेलो आहोत याच्या गुणात्मक स्थितीचा विषयत्यागाशी संबध आहे. ना की माझ्या बाह्यांगाचा. समर्थ यासाठी अतिशय सुंदर उदाहरण परात्पर सद्गुरू महादेवाचे देतात..... *अष्टमा सिद्धीची उपेक्षा ! करून घेतली योगदीक्षा !* *घरोघरीं मागे भिक्षा ! माहादेव !!१२.७.१९.!!* या महादेवाचे स्वरूप डोळ्यांसमोर आणले तर सर्वार्थाने केवळ नग्न, अंगाला लावलेले केवळ भस्म, गळ्यात नरमुंडाची माळ, मस्तकावर वाहणारी पवित्र गंगा असा हा महादेव साधनेच्या आधारे कुठल्याही सिद्धींचा आधिकारी होवू शकला असता पण त्याने हे जे स्वरूप स्विकारलेले आहे, हा योग दिक्षेचा पांथस्थ केवळ भिक्षा मागून समाधानी राहण्यात आपले जीवन व्यतीत करतो. अशा महादेवाच्या अंर्तबाह्य अवस्थेत विषयत्याग स्पष्टपणे आपल्याला दिसून येतो. परंतु समर्थ म्हणतात ....... *ईश्वराची बराबरी ! कैसा करील वेषधारी !* *म्हणोनियां सगट सरी ! होत नाही !!१२.७.२०.!!* एखाद्याला जर महादेवाची बरोबरी करावीशी वाटली, आपणही त्याच्या परंपरेचे पाईक आहोत अशी स्वतःची भावना दृढ करून राहावी आणि त्यासाठी बाह्रयांगाने देखील त्याच्यासारखेच कर्तृत्व करावे अशाने आपण महादेवाच्या बरोबरीचे होवू शकतो का? या परंपरेचे पाईक होण्याची पात्रता आपल्या अंगामध्ये येण्यासाठी, ईश्वराची बरोबरी करण्यासाठी केवळ बाह्यांगाची वेषभूषा हाच एकमेव निकष नसून हे सगळे अंतरंगाच्या स्थितीचे गणित आहे, आपल्या चित्ताची अवस्था कशी आहे हे विषयत्यागाचे निर्देशक आहे. या सर्व सुखवस्तूंमध्ये असूनही जो त्याच्याशी लिप्त नाही, जो त्याच्याशी बांधलेला नाही, मग कदाचित एखादी झोपडी असेल तर तो विषयत्याग नाही आणि एखादा राजा जनकासारखा महालात राहून, सर्व सुख भोगून, सर्व ऐश्वर्यात राहूनही त्याच्याशी attached नाही, त्याच्याशी बांधलेला नाही तर तो मुक्त आहे. इथं प्रभावाखाली त्याने विषयत्याग करताना घर-दार, मुलं-बाळं, याच्यावर पाणी सोडले म्हणून ते केलं असता विषयत्याग घडतो ही चुकीची समजूत आहे. आपल्याला भगवंताने ज्या स्थितीत ठेवलेले आहे त्या स्थितीत हे सर्वकाही त्याचेच आहे या भूमिकेमध्ये राहण्यात खरे विषयत्यागाचे मर्म सामावलेले आहे अन्यथा बाहेरील देखाव्याने भगवंत हा कधीही भूलत नाही. मग या विषयत्यागासाठी नेमके कुठल्या प्रवृत्तीचे गणित आपण शिकले पाहिजे, कुठंले साधन आयुष्यात उतरवले पाहिजे समर्थ म्हणतात ...... *वैराग्यापरतें नाही भाग्य ! वैराग्य नाहीं तें अभाग्य !* *वैराग्य नस्तां योग्य ! परमार्थ नव्हे !!१२.७.१७.!!* हा सर्व साधनेचा खरा प्राण आहे. भगवंताने तुम्हांला ज्या स्थितीत ठेवलेले आहे त्या स्थितीत अत्यंत आनंदाने राहणे हीच प्रापंचिकाच्या आयुष्यातली वैराग्याची व्याख्या आहे. आपण जीवनाच्या सर्व अवस्थांमध्ये अशी वैराग्याची संकल्पना उतरवू शकलो तर या वैराग्यासारखे भाग्य नाही. आपण दुसऱ्याच्या संपत्तीने मत्सरामध्ये तर पडत नाही ना? हा प्रश्न स्वतःला विचारून त्याचे उत्तर शोधावे आणि ते उत्तर जर आपल्या मत्सराला प्रेरित करणारे असेल तर समजावे की अजूनही वैराग्य पूर्णपणे आयुष्यात उतरलेले नाही. या भगवंताच्या इच्छेला खऱ्या अर्थाने आपण अजूनही स्विकारू शकलेलो नाही. जीवनात मनाविरूद्ध घडणाऱ्या घटनांनी किती प्रमाणात अजूनही क्रोधाच्या अधीन जातो हे आपल्या जीवनातले वैराग्याचे निर्देशक आहे. बऱ्याच घटनांमध्ये आपल्या इच्छेप्रमाणे निर्णय प्राप्त होत नाही आणि मग असे निर्णय पचवणे हे अत्यंत अवघड जाते. वैराग्याचे गणित हेच की घडणारी प्रत्येक गोष्ट ही भगवंताच्या इच्छेने घडत आहे आणि ती माझ्यासाठी योग्यच आहे, माझ्या अंतिम कल्याणाचीच आहे हे सहज स्विकारण्याची प्रवृत्ती हे वैराग्य आहे. वैराग्य या गोष्टीला खूप कष्टप्रद खूप जड करण्याची गरज नाही. श्रीमहाराज म्हणायचे की जसं आई मुलाला घास भरवतांना कुंड्यामध्ये काहीतरी दूध-भात, दही-भात, आमटी-भात काहीतरी घेऊन येते, ते मूल खेळण्यात गर्क असते आणि आईने घासाचा हात पुढं करताच मूल जितक्या सहजतेने त्या घासाला ग्रहण करतो त्यावेळेला त्याच्या मनात विचारही येत नाही की आई आपल्याला जे देते ते चांगलं आहे का? वाईट आहे का? माझ्यासाठी हिताचे आहे का? या कुठल्याही गोष्टीचा ते विचारही करत नाही ती गोष्ट सहज स्विकारते त्याप्रमाणे जीवनात घडणारी प्रत्येक गोष्ट, त्याचा निर्णय सहजपणे स्विकारता येणे आणि आपली इच्छा भगवंताच्या इच्छेमध्ये विलीन करून दर पाऊलागणिक राहण्याची आपल्या जीवनातली धारणा याचा अर्थ वैराग्य आहे. असे हे वैराग्य आज भगवंताच्या इच्छेमध्ये विलीन करून त्यापासून निर्माण होणाऱ्या संतापाला, उद्वेगाला जर दूर करू शकत असूत तर समजावे की आपल्या जीवनामध्ये वैराग्याची प्राप्ती निकट होवू लागलेली आहे. दुसऱ्याचे सुख, संपत्ती त्याचा हर्ष बघून जर आपल्याला आनंद होत असेल तर समजावे जीवनामध्ये वैराग्याचे मांगल्य आता उजळायला लागलेले आहे आणि या वैराग्यासारखे दुसरं भाग्य नाही. त्यामुळे शंकरासारखा सर्व गोष्टींचा त्याग करून आपण बाह्यांगाने केवळ एखाद्या संताचे वस्त्र परिधान केले म्हणून आपण त्या परंपरेचे पाईक होवू शकत नाही. आणि एखादा सुटबूट घातलेला मनुष्य देखील सर्व अंतस्थ प्रवृत्तींचा त्याग करून केवळ हे सगळं त्या भगवंताचे आहे आणि त्याने मला एक निमित्त म्हणून ठेवलेले आहे या भूमिकेत जर आपले जीवन जगू शकला तर तो वस्त्रधारी संतापेक्षा भगवंताला प्रिय असू शकतो. त्यामुळे समर्थ म्हणतात ..... *उदास आणी विवेक ! त्यास शोधिती सकळ लोक !* *जैसें लालची मूर्ख रंक ! तें दैन्यवाणें !!१२.७.२१.!!* असा हा अंतरी जो वैराग्यशील आहे, आणि भगवंताने ज्या स्थितीत ठेवले त्या स्थितीत तो प्रपंच त्याचा आहे म्हणून त्याची सेवा म्हणून तो करतोय असा विवेक देखील त्याच्या ह्रदयात आहे, जो आहे त्या स्थितीपासून कुठल्याही वेगळ्या अक्षेपांना घेऊन जगत नाही असा विवेकवैरागी सामान्य जीव नसून तो सत्पुरूष असतो. असा सत्पुरूष जरी तो कुठल्याही वेषात असला, तो कुठेही बसलेला असला तरी देखील अनेक लोक त्याला शोधत येतात आणि याच्या उलट केवळ बाह्यांगाने वैराग्याचे प्रदर्शन करून आतमध्ये मात्र लोभ, आसक्ती ही जर चित्तामध्ये भरलेली असेल तर समर्थ म्हणतात की याच्याइतके दैन्यवाणं जीवन दुसरं कुठंलही नाही. मग आपल्याला स्वतः जीवनामध्ये हा निर्णय घ्यायचय की आज ज्या प्रपंचात मला भगवंताने ठेवलेले आहे त्याच स्थितीत जर भगवंताने माझ्या घरामध्ये यावे असे वाटत असेल तर श्रीमहाराजांनी ज्याप्रमाणे घरावरती तुळशीपत्र ठेवून आपली लीला केली तशी मानसिकरित्या जिथं, जिथं म्हणून माझे आसक्तीचे पाश बांधलेले आहेत त्या, त्या ठिकाणी जर तुळशीपत्र ठेवण्याची प्रवृत्ती निर्माण झाली तर समजावे की कुठल्याही गोष्टींचा त्याग न करताही जीवनात विषयत्यागाची स्थिती,तो मांगल्यक्षण घेऊन आपल्या दरवाजात उभी राहायला लागलेली आहे. जानकी जीवन स्मरण जय जय राम लक्ष्मीकांत खडके 🙏

+11 प्रतिक्रिया 0 कॉमेंट्स • 15 शेयर